पंढरपूर :
शिक्षण हे केवळ पदवी मिळविण्याचे साधन नसून विद्यार्थ्याच्या व्यक्तिमत्त्वाला आकार देणारी जीवनप्रक्रिया आहे, या विचाराला कृतीची जोड देत ग्रामीण भागात गुणवत्तापूर्ण शिक्षणाची भक्कम पायाभरणी करणारे व्यक्तिमत्त्व म्हणजे प्राचार्य डॉ. बब्रुवाहन पांडुरंग रोंगे. अभियंता, संशोधक, शिक्षक, प्रशासक, संस्थापक आणि समाजाभिमुख शिक्षणतज्ज्ञ अशा विविध भूमिका त्यांनी समर्थपणे निभावल्या आहेत. त्यांच्या कार्याचा केंद्रबिंदू मात्र एकच—ग्रामीण भागातील विद्यार्थ्यांना दर्जेदार शिक्षणाच्या समान संधी उपलब्ध करून देणे.
स्वप्न पाहिले आणि ते प्रत्यक्षात उतरविले
ग्रामीण भागातील विद्यार्थ्यांना उच्च दर्जाचे तांत्रिक शिक्षण मिळावे, या ध्येयातून श्री विठ्ठल एज्युकेशन अँड रिसर्च इन्स्टिट्यूट (SVERI), पंढरपूर या संस्थेच्या उभारणीत डॉ. रोंगे यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली. १९९८ मध्ये पंढरपूर परिसरात अभियांत्रिकी महाविद्यालयाच्या माध्यमातून सुरू झालेल्या या शैक्षणिक चळवळीने पुढे विविध व्यावसायिक अभ्यासक्रमांचा विस्तार केला.
आज ग्रामीण परिसरात उभे राहिलेले स्वेरीचे भव्य शैक्षणिक विश्व हे केवळ इमारतींचे जाळे नाही; तर शिस्त, गुणवत्ता, संशोधन, मूल्यशिक्षण आणि विद्यार्थ्यांच्या सर्वांगीण विकासाची संस्कृती निर्माण करण्याचा प्रयत्न आहे.
‘पदवी’पेक्षा ‘मूल्याधिष्ठित शिक्षण’ महत्त्वाचे
डॉ. रोंगे यांच्या शैक्षणिक विचारांची वैशिष्ट्यपूर्ण बाजू म्हणजे शिक्षणाकडे पाहण्याचा व्यापक दृष्टिकोन. केवळ परीक्षेत चांगले गुण मिळवून पदवी घेणे पुरेसे नाही, तर विद्यार्थ्यांमध्ये शिस्त, वेळेचे भान, कष्टाची सवय, संघभावना, सर्जनशीलता आणि सामाजिक जबाबदारी निर्माण झाली पाहिजे, असा त्यांचा आग्रह आहे. स्वेरीच्या अधिकृत संदेशातही याच मूल्याधिष्ठित शिक्षणावर भर देण्यात आला आहे.
त्यामुळेच त्यांच्या नेतृत्वाखाली शिक्षणसंस्था ही केवळ अभ्यासक्रम पूर्ण करणारी व्यवस्था न राहता विद्यार्थ्यांना जबाबदार नागरिक आणि सक्षम व्यावसायिक घडविणारे व्यासपीठ बनली.
अभियंता ते शिक्षणतज्ज्ञ :
डॉ. रोंगे यांची शैक्षणिक वाटचालही तितकीच प्रेरणादायी आहे. त्यांनी VJTI, मुंबई येथून अभियांत्रिकी शिक्षण, IIT मुंबई येथून M.Tech. आणि पीएच.डी. पूर्ण केली. अध्यापनाबरोबरच संशोधनाच्या क्षेत्रात त्यांनी योगदान दिले असून राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील परिषदांमध्ये संशोधन सादर केले आहे. त्यांच्या कार्याचा अधिकृत परिचय पाहता, अध्यापन, संशोधन आणि शैक्षणिक प्रशासन या तिन्ही क्षेत्रांचा दीर्घ अनुभव त्यांच्या नावावर आहे.
संशोधन प्रकल्प, संशोधनपर लेख, पुस्तके आणि विद्यार्थ्यांना संशोधनासाठी मार्गदर्शन या माध्यमातून त्यांनी ‘शिक्षक ते संशोधक’ ही भूमिका प्रभावीपणे निभावली आहे
विद्यापीठ प्रशासनातील भरीव योगदान :
डॉ. रोंगे यांचे कार्य महाविद्यालयाच्या चार भिंतींपुरते मर्यादित राहिले नाही. विद्यापीठाच्या विविध शैक्षणिक व प्रशासकीय समित्यांवर त्यांनी काम केले. व्यवस्थापन परिषद, सिनेट, शैक्षणिक परिषद, अभ्यास मंडळ तसेच अभियांत्रिकी व तंत्रज्ञान विद्याशाखेच्या प्रशासकीय जबाबदाऱ्यांमध्ये त्यांनी योगदान दिले आहे. यातून त्यांची शैक्षणिक प्रशासनाची जाण, निर्णयक्षमता आणि व्यापक दृष्टिकोन अधोरेखित होतो.
शिक्षणाबरोबरच सामाजिक बांधिलकी :
शिक्षणसंस्था उभारताना समाजाशी असलेली नाळ तुटू नये, याचीही डॉ. रोंगे यांनी काळजी घेतली. ग्रामीण विकास, सामाजिक उपक्रम, विद्यार्थी-केंद्रित कार्यक्रम आणि समाजोपयोगी उपक्रमांना त्यांच्या कार्यात महत्त्वाचे स्थान आहे. SVERIच्या स्थापनेमागे ग्रामीण भागाच्या विकासाशी शिक्षण आणि तंत्रज्ञान जोडण्याचा स्पष्ट दृष्टिकोन असल्याचे संस्थेच्या अधिकृत नोंदीत नमूद आहे.
त्यामुळे डॉ. रोंगे यांचे कार्य हे केवळ ‘शिक्षणसंस्था उभारणाऱ्या संस्थापकाचे’ नसून ‘शिक्षणाच्या माध्यमातून समाज घडविणाऱ्या कर्मयोग्याचे’ ठरते.
पुरस्कार नव्हे, कार्याची पोचपावती :
शैक्षणिक, सामाजिक, संशोधन आणि संस्थात्मक क्षेत्रातील योगदानाबद्दल डॉ. रोंगे यांना विविध पुरस्कार व सन्मान प्राप्त झाले आहेत. मात्र त्यांच्या कार्याचे खरे मूल्यमापन पुरस्कारांच्या संख्येने नव्हे, तर ग्रामीण भागातील हजारो विद्यार्थ्यांना मिळालेल्या संधींनी होते.
एका बाजूला आधुनिक तंत्रज्ञान, संशोधन आणि व्यावसायिक शिक्षण; तर दुसऱ्या बाजूला शिस्त, मूल्ये आणि सामाजिक बांधिलकी—या दोन्हींचा सुंदर समन्वय त्यांच्या शैक्षणिक दृष्टिकोनात दिसून येतो.
ज्ञानयात्रीची वाटचाल प्रेरणादायी :
डॉ. बब्रुवाहन रोंगे यांची वाटचाल म्हणजे ‘स्वतः शिकणे, इतरांना शिकवणे आणि पुढच्या पिढीला घडविणे’ या त्रिसूत्रीची कहाणी आहे. ग्रामीण भागातून आलेल्या विद्यार्थ्यालाही जागतिक दर्जाचे शिक्षण मिळू शकते, त्याच्यात संशोधक घडू शकतो, तो उद्योजक बनू शकतो आणि समाजासाठी योगदान देऊ शकतो, हा आत्मविश्वास त्यांनी आपल्या कार्यातून निर्माण केला.
पंढरपूरसारख्या ग्रामीण परिसरात उभे राहिलेले स्वेरीचे शैक्षणिक विश्व हे त्यांच्या दूरदृष्टीचे प्रतीक आहे. शिक्षणाला गुणवत्ता, गुणवत्तेला शिस्त आणि शिस्तीला सामाजिक बांधिलकीची जोड देणारा हा प्रवास म्हणजेच डॉ. बब्रुवाहन रोंगे यांची ‘ज्ञानयात्रा’.
ग्रामीण महाराष्ट्रातील शिक्षणाच्या क्षितिजावर स्वतःची वेगळी ओळख निर्माण करणारे डॉ. रोंगे हे केवळ प्राचार्य नाहीत; ते शिक्षणाला परिवर्तनाचे प्रभावी साधन मानणारे शिक्षणतपस्वी आहेत.
